Dokumada Kullanılan Nazar Motifleri

Nazar Boncuğu: Halılarda, kilimlerde genellikle göz şeklinde, mavi içine beyaz nokta

işlenerek ya da motifler arasında üçgen şeklinde görülür. Dokuyanın evini, mutluluğunu

engelleyen kötü nazardan ve kem gözden koruduğuna inanılan ve yere serilen bir çeşit

nazarlıktır. Bunlar genellikle 3’lü 5’li 7’li öğelerdir.

Bir diğer kullanım biçimleriyse halının ya da kilimin bir köşesine koruma amaçlı

yapılan küçücük göz şeklinde eklentilerdir bu eklenti bazen de motifin bilinçli olarak

yanlış yapılması olarak da görülür amaç fazla beğenilip, kusursuz bulunup nazar

değmesinden korumaktır. Fotoğraf: 70’de görülen kilim üzerinde bir noktaya yapılan

göz motifi nazarlık amaçlıdır, aynı şekilde fotoğraf: 71’de kenarda görülen şekilse bir

motif olmayıp sadece nazarlık amaçlı yapılan aslında kusurlu motif olmayan bir

şekildir.

Bazı insanların kötülüğe, zarara, şansızlığa ve hatta ölüme bile sebep olan güçlü

bakışları olduğuna inanılır. Göz motifleri, insan gözünün kem bakışlara karşı en iyi

koruyucu olduğu inancından dolayı ortaya çıkarılmıştır. Bu motif nazara karşı

kullanılan motiflerin başında gelir, hemen her halıda mutlaka bulunur.

Genellikle geometrik şekillerde işlenir. Dokumalardaki göz motifi yörelere göre

değişiklik gösterir. Göz; üçgen, kare, dörtgen, eş kenar dörtgen veya bir haçla dörde

bölünmüş olan eş kenar dörtgen, bazen sivri bir kaşın altına bazen de bir dörtgenin içine

işlenen bir nokta ile belirtilir

Takılarda Kullanılan Nazar Simgeleri

Dünya kültürünü zenginleştiren farklılıklar en çok takı alanında kendini gösterir.

Takılar, geçmişten günümüze geçirdikleri değişim evreleriyle toplumların yaşantılarına

da ışık tutar. Her toplum kendi takı geleneğini oluştururken farklı nesnelere benzer

anlamlar yüklemiştir.

Takı takma geleneği, Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde kullanım amacına göre isim

alır. Bu takıların hemen hepsinin kendine özgü anlamı ve hikâyesi vardır. Bunlar

bereket, sabır, kimi zaman uğur veya gözden sakınma, kimi zaman da kötülüklere karşı

korunmadır.

Anadolu’da kadınların yanı sıra erkeklerin de kötülüklerden korunmak amacıyla,

üzerinde taşıdıkları gümüş süs eşyaları vardır. Gümüş ve maden düğmeler, yüzükler,

köstekler ve bunların ucunda sallanan gümüşten elle yapılmış süsler, silah kabzalarında

ve tütün tabakalarında görülen savat işçiliği, gümüş ve mercanla işlenmiş kırbaç uçları

bu eşyalar içinde yer alır.

İnanışlara göre, nazardan korunmanın en yaygın yöntemi, çeşitli tılsımlar

taşımaktır. Örneğin sol bileğe takılan kırmızı bilezik, kırmızının aktif bir renk olarak

bakışları yakaladığı ve onlardaki saldırganlığı gerisin geriye sahibine gönderdiği inancı

söz konusudur. Mavi nazar boncukları da en yaygın tılsımlar arasındadır ve muhtemelen

‘aynı kutuplar birbirini iter’ ilkesinden yola çıkmaktadır. Çünkü mavi gözlüler

Ortadoğu’da kötü bakışın sahipleri olarak görülürlerdi. Bununla birlikte, mavi renk

koruyucu kabul edilir; çünkü mavi aynı zamanda, gökyüzünün rengidir. Eski kültürlerde

yaygın olarak rastlanan ve bizim ‘Fatma Ana’mızın Eli’ olarak bildiğimiz hamsa adlı

tılsımın da rengi genellikle mavidir. Bu, beş parmağın ve avuç içinin belirgin bir şekilde

görüldüğü, ortasında bir göz işareti bulunan bir tür el ikonudur.

Bunların yanı sıra, çeşitli kuş tüyleri, taş ve kaya parçaları ve üzerinde göze benzer

şekiller seçilebilen deniz kabukları, nazara karşı etkili olarak kabul edilip tılsımlarda

kullanılır. Bunun mantığı, kötü bakışa sahip olan gözün dikkatini parlak ve cazip

objelere çekmektir; çünkü nazarın tüm potansiyelinin, ilk bakışta açığa çıktığı

düşünülür. Altın, gümüş ve türkuaz gibi değerli taşların kullanıldığı diğer mücevherler

de, kimi zaman bakışları üzerinde toplayıcı unsurlar olarak aynı amaçla

kullanılır.

Türk giyim-kuşamında elbise ve takılar (baş, el, kol)kullanım olarak çeşitlilik ve

gelişme göstererek kültüre ait ürünler olarak şekil kazanmıştır. Kültüre ait ürünler

olmasında kullanılan malzemelerin Türk inanç ve toplum yapısına göre sembolize edilip

ve bu sembol haline gelen malzemelere verilen manalar, işlenen motiflerle, renklerle

desteklenerek “Türk’e ait “bir mahiyet kazanmıştır. Tüm bunlara rağmen “Türk’e ait

“olarak kültüre has olarak gelenek şeklinde toplumda bir nevi iletişimi sağladığı gibi

inanç boyutu şeklinde korunma ve de ekonomik gösterge olarak da sembolize

olunmuştur.

Takı ve Boncuklar

Takıların ilk kez ne zaman ve ne amaçla kullanıldığı hakkında kesin bir bilgi

olmamakla birlikte, geçmişinin insanlık tarihi kadar eski olduğu ve doğa- inanç ilişkisi

sonucu oluştuğu tahmin edilmektedir.

Otuz bin yıl önce ölümün sessizliğinden doğdu takılar. İnsanoğlu, yanı başında

susan nefesin geri dönmeyeceğini anladığında, belki son bir kez daha onu kutsamak,

gittiği yerde huzur duymasını sağlamak, karanlığın kötülüklerinden korumak için

mezarına taşlardan, boynuz ve kemiklerden, deniz kabuklarından yapılma boncuk

dizileri, bilezikler ve yüzükler koydu. Sonra başa çıkamadığı kötülüklerden,

tehlikelerden kendisini de korumak için boynunu, kollarını, ellerini, başını, ayaklarını

takılarla donattı; onları tanrılarına sundu. Bir de baktı ki volkanik camlara yansıyan

görüntüsü, takılarla daha farklı, daha güzel. İşte dinin ötesine geçtiği o andan sonra

taktıklarını bir daha hiç çıkartmadı; takıların güzelliğinde kendi güzelliğini buldu.

Zamanın içinden sessizce geçerken onları en parlak, en göz alıcı madenlerle, taşlarla

bezedi.

Binlerce yıldır genellikle kadınlar tarafından daha zarif görünmek amacıyla

kullanılan takılar, kişinin bulunduğu sosyal statüsünü ve kimliğini temsil etmesinin yanı

sıra değişik işlevleri bulunmaktaydı. Takı, kişinin kendisini güzel hissetmek ya da güzel

göstermek istemesinin dışında, onu taşıyanı kem gözlerden korumak için tasarlanmış bir

nesnedir ve bir ilişki kurma biçimidir.

Süslenme, süs ve takı kullanma; ilk çağlarda bir inanca dayalı olarak veya süslenme

gereksinimiyle ortaya çıkmış ve gelenekselleşerek günümüze kadar gelmiştir. Küçük

topluluklar halinde yaşayan kabilelerin kendi örf, adet, görenekleri doğrultusunda

yaşadıkları coğrafi çevreden temin edebildikleri doğal malzemelerle tasarladıkları

takılar geleneklerle de bütünleşip sembolik anlamlar yüklenerek günümüze

ulaşmışlardır.

Eski çağlarda insanlar takıları, süslenmek için değil inançlarını ifade ettiği, kötülük

ve tehlikelerden koruduğu için takmışlardı. Takı ve aksesuarlara ait bulgulara

günümüzden 30 bin yıl öncesinde üst paleolitik dönemde mağara duvar resimlerinde,

küçük kadın heykellerinde rastlanılır.

Taş, metal, ağaç, kemik, kumaş, cam gibi temel maddelerin yanı sıra, artık

malzemelerden de elde edilen birçok takı güçlü bir kültürel birikimin geçmişten

günümüze yansıyan örnekleridir. Takılar süslenmenin dışında, inançlara ve geleneklere

bağlı kalarak da hazırlanmakta, bu amaçla hazırlanan takılar, toplumun inançlarını

yansıtması bakımından da kutsal sayılmaktadır.

Süslenme ve takı takma geleneği kadınların yanı sıra çocuklarda ve yetişkin

erkeklerde de görülen bir olgudur.

Takı, kişinin kendisini güzel hissetmek ya da güzel göstermek istemesinin dışında,

onu taşıyanı kem gözlerden korumak için tasarlanmış bir nesnedir ve bir ilişki kurma

biçimidir. Takılar ifade ettikleri anlamlar ile toplumda yerleşmiş inançları yansıtırlar.

Kolye, taç, bilezik, iğne, kemer, yüzük, küpe, halhal gibi formlarıyla Mezopotamya,

Mısır, Helen, Etrüsk, Roma krallarının ve egemen sınıfların taktıkları görkemli

biçimleriyle din ve devlet gücünün de simgesidir.

Türk kültürünün en önemli ürünü olan bu korunma amaçlı gelenek, Şamanist, gök

tanrı ve İslam inancının özellikleri ile de şekillenerek günümüze kadar Anadolu Türk

kadınının giyiminde yer edinmiştir.

Kadınların çeşitli takılar takarak süslenmelerini insanlık tarihi kadar eski olduğunu

söyleyebildiğimiz gibi, Türklerde süslenme ve takı takma alışkanlığına“doğumla

başlayıp ömür boyu sürer” diyebiliriz.

Üzerlik

Üzerlik meyvelerinden yapılan nazarlıklar bir anlamda, her an el altında ve göz

önünde bulunan bir tütsü deposu olarak işlev görür. Aynı zamanda da evi süsler.

Kadınlar yaz ortasında henüz olgunlaşmamışken yeşil olarak topladıkları tohum

keselerini bir iğne yardımıyla ipe dizerler. Ortaya yerleştirilen bir sopanın ya da çıtanın

etrafına renkli bir bez sararak ve meyveler arasına küçük renkli bez parçaları geçirerek

baklava ya da çift muska biçiminde bir şekil oluştururlar. Anadolu'da yapıların

duvarlarını süsleyen üzerlikten nazarlıkların çok benzerlerine İran'ın batısındaki

Luristan bölgesindeki göçer yerleşimlerinde de rastlanır. Üzerlik bir süs eşyası olduğu

gibi inanç bakımından da kültürel değerler taşımaktadır.

Halk arasında yaygın bir inanca göre üzerlik otu, şehit kanı dökülmüş topraklarda

yetişmektedir. Aslında bu inançta biraz gerçek payı da yok değildir. Üzerlik otu, fosfatlı

toprakları çok sever. Bunun için de fosfatlı toprağın bol olduğu mezarlıklarda sıkça

yetişir.

Nazarlıklar

Halk inancına göre, onu üzerinde taşıyanı büyüye, hastalıklara ve diğer fenalıklara

karşı korumaya veya içinde bulunduğu fenalıktan kurtarmaya hizmet eden objeye

nazarlık denir.

Kendisini pek çok tehlikeden korumasını bilen insanoğlu; kaza, hastalık, ölüm

getireceğine inandığı nazardan da korunmak amacıyla çeşitli koruyucu nesnelere

sarılmıştır. Topluca nazarlık olarak adlandırdığımız koruyucu nesneler, nazara inanan

bütün topluluklarda hemen hemen birbirinin aynıdır. Türk halkı tarafından da kullanılan

nazarlıklar arasında mavi boncuk, yedi delikli boncuk, kendiliğinden delinmiş taş, eski

süpürge, sarımsak, kartal pençesi, hurma çekirdeği, sarı kehribar, yumurta kabuğu,

kurban gözü, geyik boynuzu, öküz boynuzu, at kafası, çörek otu, günlük, kuru karanfil

ve üzerliği sayabiliriz. Bu sıraladığımız nazarlıkların bazıları evlere asılmakta, bazıları

üstte taşınmakta, bazıları da bağ, bahçe ve tarlalarda bulundurulmaktadır. Çörek otu,

günlük, kuru karanfil ve üzerlik ise nazara karşı yapılan tütsüde kullanılmaktadır.

Ayrıca, üzerlikten yapılan nazarlıklar evlere de asılmaktadır.

Anadolu' da yaygın olarak insanlar nazara gelmemek için vücutlarının çeşitli

yerlerinde, nazarlık taşırlar. Vücutta nazara karşı taşınan objeler arasında en yaygın

biçimde görüleni göz boncuğu ya da nazar boncuğu adı verilen sembolik gözdür. Halk

arasındaki anlatılarda sıkça rastlanılan bir hikâyede, bedende taşınan bu boncukların

çoğu kez nazar değmesi sonucu çatladığı ya da kırıldığıdır. Anadolu'da göz boncuğunun

yanı sıra vücutta taşınan nazarlıklar zengin bir çeşitlilik göstermektedir.

Bunlar arasında hamaylıları, hal hâlları, muskaları, sıra dışı taşları, metal

parçalarını, eski paraları, metal düğmeleri, kemikleri, dal parçalarını, çeşitli hayvanların

dişlerini, tüylerini, kemiklerini, boynuzlarını, deniz kabuklularını, renkli kumaş

parçalarını, bitki tohumlarını, yüze ve ellere yapılmış dövmeleri sayabiliriz.

Nazar için gök mavisi rengindeki gözün bakışının değmesi ihtimalinin daha büyük

olduğuna inanılır ve bunun için de gök mavisi şeylerle nazar değmesinden koruyacağı

düşünüldüğünden mavi boncuğa önem verilir. Mavi boncuk tek başına bile nazarlık

olarak kullanılır. Bundan başka Anadolu’da nazar değmesinden korunmak için yeşil

kahve tanesi, eski para, kurşun, çitlembik kabuğu ve at nalı gibi şeyler de nazarlık

olarak kullanılır. Bu nazarlıklar, kullanıldıkları yere göre değişik şekillerde asılır ve

dikilir. Mesela, çocukların omuzlarına dikilir, çocukların beşiğine asılır, hayvanların

alınlarına yahut boyunlarına asılır, evlerin veya binaların giriş kapılarına konur,

arabaların ön aynasına asılır. Nazarlıklar kem bakışların etkisini azaltan çeşitli nesneler

olarak çok büyük önem taşır. Günümüzde artık hemen hemen her evde bulunur kimine

göre süs, kimine göreyse korunma simgesidir.

Öyle anlaşılıyor ki göz değmesinin temelinde yatan esas sebep kişilerin kıskançlık

duygusudur. Ve bu duygunun, baktığı kimseye yansıması ve onu tesiri altında

bırakmasıdır. Nazarlık takmakla bu kıskançlık dolu bakışın tesirinin azaltılması veya

başka yönlere yansıtılması amaçlanmaktadır.

Nazardan Korunma Yöntemleri Kurşun Dökülmesi

Halk arasında yaygın olan kurşun dökmeyle ilgili uygulamalar küçük farklarla

birbirine benzemektedir ve Şaman geleneklerinden kalan bir âdettir. Şamanlar bu ritüele

«kut dökme» anlamına gelen «kut kuyma» adını vermişlerdir. Kut koyma, insana

musallat olan kötü ruhların etkisini ortadan kaldırmaya yönelik olarak çok eski

dönemlerde uygulanan sihir kökenli bir ritüeldir.

Şamanlardan kalan bu eski âdeti, günümüzde devam ettiren, özellikle yeterli dinî

bilgiye sahip olmayan yaşı ilerlemiş hanımlardır. Bu kadınlar özellikle yaşlı ve tecrübeli

olduğuna inanılan kişilerdir. Kurşun dökme işlemi, bu işte denenmiş ocaklı ve izinli

yaşlı kadınlar tarafından dökülür. Ocaklı demek, kurşun döken kişinin ailesinin öteden

beri bu işle uğraşmış olmasıdır.

İzinli demek; bu ailede kendisinden önce kurşun döken kişiden, bu işlemi yapmak

için izin (Destur veya el) almış olmasıdır. Ocaklı ve izinli olmayanlar kurşun

dökemeyecekleri gibi döktükleri farz edilse dahi bu gibilerin kurşun dökmesinden fayda

umulmaz. Kurşun nazara uğramışlara, kendisine büyü yapılmışlara, hastalığı uzun

sürenlere, sık sık sıkıntı ve bayılma gelen kadınlara, ruh hastalarına dökülür.

Kurşun dökmede yer ve zamanlama önemlidir şöyle ki yatan hastanın odasında ve

yatağında iken, diğerlerinde ise evinde ve en çok oturduğu odada dökülmesi gerekir.

Gündüz öğleden önce ya da sonra daha çok namaz vakitleri arasında dökülür Akşamdan

sonra ve gece dökülmez. Kurşun dökme derdin ağırlığına ya da ilk dökülüşten sonra

görülen tesir şekline ya da isteğe göre ayrı günlerde olma üzere birden fazla ve de 3

kereye kadar dökülebilir.

Kurşun dökmenin kendine özel yolu, geleneği ve malzemesi vardır.

Kurşun dökmek için kullanılan malzemeler:

1.Kurşun 250–300 gram ağırlığında kurşun parça

2.Kurşun eritme kepçesi,

3. Bakır geniş ve derin bir su kabı,

4. Hastanın başına örtülecek bir peştamal, çarşaf ya da battaniye

Bu malzemeler özel bir torba içinde saklanır Ayrıca bu iş için önceden toplanmış ve

kurutulmuş olan üzerlik otu yakılarak dumanı hasta olan kişiye solutulur. Bu sırada

dualar okunarak, başına tuz çevrilir. Tuz o kişiye yalatılır. Bir tas içine su doldurulur,

tas genellikle bakırdandır. Suyun içine; iğne, madeni para, mavi boncuk ve kurşun

döken kişinin yüzüğü konulur. Ayrıca bir kalburun içine bir bakır tabak, buğday, bir

parça tezek ve kurşunu döken ebenin sağ ayakkabısı konulur. Su dolu olan tas da

kalburun içine konulur. Kurşun ateşte eritilir. Hasta yatıyor ya da oturuyor olabilir, üstü

örtülür. Hazırlanan kalbur hastanın başı üstünde tutulur. Kurşun dökülürken döken kişi

besmele çekip "Benim elim değil, Fatma anamızın eli" dedikten sonra kurşunu su dolu

kabın içine döker. Soğuk suya dökülen kızgın kurşun tek parça halinde kalmaz. Dağılır

parça parça ve değişik şekillerde olur. Sonra katılaşmış kurşun parçaları suyun içinden

alınıp kepçenin içine konulur ve tekrar eritilir.

Bu dört kez tekrar edilir. Bazı yörelerde önce başa, sonra karın bölgesine, ayağa, en

sonda eşiğe yani yere, toprağa dökülür. Bu arada her defasında suyun içinde çeşitli

şekiller alan kurşunun nazar eden kişi hakkında bilgi verdiğine fazla kirli (parçalanmış)

ve iğnelerle kaplı ise, nazar ya da büyünün şiddetine hükmedilir. Bu nazarın şiddeti

nazar edenin fiziki yapısı hakkındaki bilgiler kurşunu döken, ebe tarafından anlatılır. Bu

arada nazar eden kişiye ilencede (bedduada) bulunulur. Kurşun dökme süresince,

kurşunu döken ebe devamlı sureler ve dualar okur. Külçe üzerindeki dikenlerin arasında

temiz ve yuvarlak bir parçaya rastlanırsa, hastanın yüreğinin temiz olduğuna ve

hastalığının çabuk geçeceğine inanılır. Kurşun işlemi bitince hastaya bu sudan içirilir.

Su ile eli yüzü yıkanır. Kalan su sağa sola ya da 4 yol ağzına serpilir. Tastaki madeni,

paralar ebeye verilir. Tabak içinde bulunan yarma da tavuklara yedirilir. Kurşun

dökülen kişi o gün akşama kadar kimseyle öpüşmez. Kurşun dökmek için ocaklı olmak

gereklidir. Bu kişi, bu maharetini başka bir kişiye verebilir. Buna “El

Alma”denir.

Kurşun dökme bir nevi nazar ve sihir açma, derdin sebebini meydana çıkarma ve

manevi tedavi etme yoludur, inananlar için bir iç ferahlığı, ruh hafifliği verir. Bilimsel

olarak açıklaması ise kurşunun bir nevi manyetik alan yaratarak negatif enerjiyi

toplaması olarak ta açıklanabilir.

Kurşun dökme işleminde uygulanan yöntemler hemen her yörede farklılık gösterse

de yapılan işlem genellikle aynıdır, yani kurşunun eritilip suya dökülmesi işlemi

Nazarın Psikolojik Etkileri

Nazarın psikolojik etkisi; rüyada sıçramalar, tik oluşması, el titremesi, göz dalması,

yorgunluk hissi, uyku bozukluğu bazen de aşırı uyku isteği, dalma hastalığı, gülme

hastalığı, ani bunalım dönemi, stres, konsantre ve motive eksikliği, sebepsiz

huysuzlaşma, dil sürçmesi, düşüncede saçmalama, kalp çarpıntısı, kabuslar görme,

sebepsiz göz yaşı, sebepsiz mutsuzluk-huzursuzluk hissi, kendinde ağırlık olduğu hissi,

regl sancısının artması, rüyada nazar boncuğu görmesi, bitkinlik hissi vb gibi ruhsal

etkiler oluşur.

Nazarın para psikolojik etkileri halk arasında şöyle betimlenmiştir; bereketsizleşme,

işlerin rast gitmemesi, evde huzursuz olunması, kaderin bir parçası olan şansın

kapanması, kısmetin kapanması, yaşanılan ortamı sevmeme, üzerinde aşırı derece

bilinmeyen ağırlıklar oluşması, sevdiğinden nefret etme, evliliklerde sebepsiz kavgalar,

boşanmalar, eşin huy değiştirmesi, kıskançlıkların başlaması, arkadaşlıkların bozulması,

evlenememe, rüyalarda devamlı mavi renk veya nazar boncuğu görme, şiddetli

geçimsizlik, büyülenme hissi v.b. gibi parapsikolojik etkiler oluştuğu söylenir.

Ayrıca nazarın daha çok altın, elmas, pırlanta ve gümüş gibi değerli takılara değdiği

düşünülür.

Kadın nazarı erkek nazarından daha fazladır. Bu olay kadınların her ortamda güzel

gözükmek hissinden ve kapris yapma gücünden oluşur. Kadınlar birbirlerine daha çok

nazar vururlar.Erkek nazarı kadınlar üzerinde fazla etkili değildir. Erkekler genellikle

kendi cinslerine daha çok nazar vururlar.